Ցեղասպանության վերջին զոհերից մեկի կենսագրականը...

ԵՐՋԱՆԿԱՀԻՇԱՏԱԿ ԴԻՆՔ

 

 Հրանտ Դինքը ծնվել է 1954թ. սեպտեմբերի 15-ին Արևմտյան Հայաստանի Մալաթիա քաղաքում` քրդախոս Սէրքիսի և Գյուլվարդի ընտանիքում: 1961թ. ընտանիքով տեղափոխվել են Ստամբուլ: Սովորել է Թուզլայի հայկական որբանոցում, որտեղ և ծանոթացել է իր ապագա կնոջ` Ռաքելի հետ: Այնուհետև բարձրագույն կրթություն է ստացել Ստամբուլում` ստանալով կենսաբան - փիլիսոփայի մասնագիտություն: Իր խնամքին է վերցրել Թուզլայի հայկական որբանոցը և 21 տարի եղել ճամբարի պատասխանատուն, մինչև թուրքական կառավարության կողմից` գործունեության իրավունքից զրկվելը: Արգելվել է հայ մանուկների ուսումն այդ բնույթի հաստատությունում: 1996թ. սկսել է հրատարակել «ԱԳՕՍ» շաբաթաթերթը, մինչև իր մահը եղել է թերթի խմբագիրը` տարբեր հոդվածներով ու կազմակերպած միջոցառումներով պայքարել է Թուրքիայի կողմից Հայոց Ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչման համար: Զոհվել է 2007թ. հունվարի 19-ին ժամը 15:44 Ստամբուլում` թուրքական կառավարության պատվերով` թուրք ազգայնամոլ ահաբեկչի ձեռքով:

ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ...

Ողջույնի խոսք

ՀԻՄՆԱԴՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին դաժան ճակատագիր էր վիճակված արևմտահայությանը: 20-րդ դարասկզբին երիտթուրքական կառավարության կիրառած ցեղասպան քաղաքականության հետևանքով արևմտահայությունը կանգնեց իսպառ ոչնչացման վտանգի առջև: Զանգվածային կոտորածները Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներում և գյուղերում, ինչպես նաև Փոքր Ասիայի տարածքում գտնվող հայաբնակ վայրերում, չէին առնչվում ռազմական նկատառումներով կատարվող միջոցառումների հետ, քանի որ հայության բնաջնջման հարցը նախօրոք մշակված և որոշված էր «Իթթիհադ վե թերաքքի» (Միություն և առաջադիմություն) կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի կողմից: Հայկական հարցը լուծելու համար երիտթուրքերն ընտրել էին արևմտահայությունն իսպառ բնաջնջելու ճանապարհը: Պատերազմը պատեհ առիթ հանդիսացավ, որպեսզի նրանք ոչնչացնեն ոչ միայն հայերին, այլև հաշվեհարդար տեսնեին քրիստոնյա մյուս ժողովուրդների հետ:

Զանգվածային բռնագաղթերն ու գազանային կոտորածները բուռն զայրույթ ու բողոք առաջացրին ողջ աշխարհում, սակայն երիտթուրքերի կառավարությունը չանսաց մեծ տերությունների պահանջներին և շարունակեց իրականացնել որդեգրած քաղաքականությունը, առավել ևս, երբ արևմտահայության բնաջնջման ծրագիրը խրախուսված էր դեռևս սուլթանական Թուրքիայի գործադրած ջարդարարական քաղաքականությամբ:

Տասնամյակներ շարունակ համաշխարհային քաղաքական ու պետական շրջանակները մոռացության մատնեցին և անտեսեցին դարի առաջին ցեղասպանության փաստը: Սակայն շնորհիվ հայության և հատկապես հայ երիտասարդի վճռական պայքարի`սառույցն անցած 30 տարիներին շարժվեց և նոր թափ ստացավ վերջին շրջանում:

Պայքարը շարունակվում է...

Արդարությունն ամբողջապես վերականգնված չէ: Այն կարող է իրականանալ մեր ուժերով` մեր միասնականության, ինքնազոհության, կազմակերպվածության ու վճռականության շնորհիվ:

Հարկ է, որ խուսափենք Թուրքիայի կողմից լարվող բոլոր թակարդներից. չի կարող երկխոսություն լինել մի իշխանության հետ, որն ուրանում է Հայոց Ցեղասպանությունը, սպառնում է մեր ազգային անվտանգությանը, բոլոր միջոցներով պայքարում է Հայոց պետականության և ողջ հայության դեմ:

Այսօր մեզ համար նոր փուլ է` հասարակական, քաղաքական, մշակութային ու դիվանագիտական ճակատներում, և ի վերջո պետք է վերականգնվի պատմական արդարությունը, պետք է սրբագրվեն ոճրի հետևանքները:

Եվ ինչպես մեր կարգախոսն է`

ԼԻՆԵ՜ՆՔ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ

ՄԵԿ ԱԶԳ, ՄԵԿ ԸՆՏԱՆԻՔ` 

ՀԱՅԱՍՏԱՆ - ԱՐՑԱԽ - ՋԱՎԱԽՔ – ՍՓՅՈՒՌՔ

««1,500,000+1» Հայրենիք-Սփյուռք Մշակութային Կամուրջ» 
ՀԿ Նախագահ Արման Ավետիսյան

Քարոզխոսություն

… Ես Եմ դուռն, ընդ Իս եթէ ոք մտանիցէ, կեցցէ …

Ավետարանական այս խոսքերը մեր մտքի ընթացքն ուղղում են դեպի համայն մարդկության Փրկիչ Հիսուս Քրիստոսին: Մարդը կարիք ուներ վերագտնելու իր աստվածաստեղծ և աստվածանման բնությունը: Աստվածայինը պետք է դառնար մարդկայինի տիպարն ու ուղեցույցը: Քրիստոսի անձը դարձավ ճշմարտության մարմնացումը և իրականությունը մեր կյանքում: Մեր Տեր Հիսուս Քրիստոս երեք ու կես տարի մարդկանց ուսուցանում էր Աստծո Արքայության գաղտնիքները, մերկացնում էր դպիրների և փարիսեցիների երեսպաշտությունը, բազում հրաշքներ էր գործում և նշաններ ցույց տալիս` իր հետևորդների հավատը ամրապնդելու համար:

Հիսուս երկրի վրա ստեղծեց Աստծո Արքայությունը, որի մեջ կան մարդիկ, որոնց միացնում է հավատքը Նրա նկատմամբ և սերը մերձավորի հանդեպ: Այս Թագավորությունը Հիսուսը նմանեցնում է ոչխարների փարախի, և քանի որ փարախ մտնելու համար պետք է դռնով անցնել, ապա Աստծո Արքայությունը կարելի է մտնել միայն Նրան հավատալով, այդ իսկ պատճառով Նա Ինքն Իրեն Դուռ է անվանում, որի միջոցով մենք մտնելու ենք Նրա Թագավորությունը: Պետրոս առաքյալը, Սուրբ Հոգով լցված լինելով, Գործք Առաքելոցում ասում է. «Եւ ուրիշ մէկի միջոցով փրկութիւն չկայ, որովհետեւ երկնքի տակ չկայ մարդկանց տրուած այլ անուն, որով կարելի լինի, որ մենք փրկուենք» (Գործք Առաքելոց 4:12): Չկա ուրիշ դուռ և ոչ մեկ չի կարող փրկվել առանց Քրիստոսի:

Նա ոչ միայն ցույց է տալիս այն Ճանապարհը, որը տանում է դեպի փրկություն, այլ հենց Ինքն է ճանապարհը: Նա Է Դուռը, որովհետև Նրանով ենք երկինք մտնում: Նրա զոհաբերումով, մահով է, որ մեր մեղքերը ներվել են, և մենք Աստծո մոտ արդար ենք համարվում: Հիսուսի արդարությունը, որը հավատի միջոցով ենք ստանում, երկնքի մեր «անցագիրն» է:

Որոշ մարդիկ զարմանում են, թե ինչու՞ են քրիստոնյաները շարունակ Քրիստոսին քարոզում... Ինչու՞ քրիստոնյաները հանգիստ չեն տալիս մարդկանց, որպեսզի նրանք ընտրեն իրենց հավատալիքը: Պատասխանը հետևյալն է. միայն Քրիստոսին հավատալով մարդ կարող է փրկվել: Այս պատճառով էլ քրիստոնյաներին պատվիրված է մյուսներին հաղորդել փրկության Բարի Լուրը:

Տեր Հիսուս Քրիստոս աշխարհ եկավ, որպեսզի մարդը կատարյալ կյանք մտնի: Հիսուս Քրիստոսի անձի մեջ վերստեղծված է մարդու նախաստեղծ բնությունը: Նա է Նոր Ադամը, որ հասավ գոյության նպատակին և մարդկային բնությունը այն բարձունքին, որտեղ այլևս տարբերություն չկա աստվածայինի և մարդկայինի միջև: Հիսուս Քրիստոսի անձի մեջ մարդկայինը միացավ աստվածայինի հետ:

Աշխարհում գործում էր նախնական մեղքը, և մարդիկ մեղապարտ էին այդ մեղքի համար: Տերը մարդու բնության  վերստեղծման մեծագույն սխրանքը կատարեց հենց այդ պայմաններում: Եվ ամբողջ աշխարհը յուրաքանչյուր մարդու այդ մեղապարրտությունից ազատվելու համար Նա եղավ անապական և Ինքն Իրեն որպես քավության զոհ մատուցեց: Սակայն մեղքից ազատվելու հետ մեկտեղ Տերը մարդանց ցույց տվեց փրկությանը հասնելու ուղին: Նրա ողջ կյանքը, նկարագրված Ավետարանում, ակնբախ կերպով ցույց է տալիս, թե ո´րն է այդ Դուռը: Մարդիկ պետք է անձնական և ընկերային փոխհարաբերություններում ընդօրինակեն Փրկչին:

Ողջ Ավետարանը ներթափանցված է Աստծո Արքայության մասին խոսքերով: Որտե՞ղ է այդ Արքայությունը: «Աստծո Արքայությունը ներսում` ձեր մեջ է»,-պատասխանում է Տերը:

Աստծո Արքայությունն ստեղծվում և տարածվում է ոչ առանց ջանքերի. այն ձեռք է բերվում  անդադար ինքնաշխատությամբ: Աստծո Արքայությունն ստեղծվում է մարդկանց եղբայրական հարաբերությունների հիման վրա: Այդ Արքայության Դուռը բոլորի առջև բաց է և Արքայությունն սկսվում է այստեղ` երկրի վրա:

Քրիստոնեական սերը մարդկանց կոչ է անում սիրել միմյանց և սիրո հիման վրա կառուցել եղբայրական հարաբերություններ, որպեսզի մենք բոլորս հաղորդակցության մեջ լինենք մեկ Հայր Աստծո հետ, ում որդեգրված ենք Նրա Որդու` Հիսուս Քրիստոսի միջոցով, Ով մեզ տվեց Սուրբ Հոգու հողորդությունը: Հենց Աստծո Հոգու զորությամբ էլ մենք կարող ենք հասնել գոյության նպատակին և մասնակցել Աստծո Արքայության ստեղծմանը, և Արքայություն մտնել արդեն իսկ այստեղ` երկրի վրա, որպեսզի այն լիակատար չափով ձեռք բերենք հավիտենության մեջ:

Ի վերջո, քրիստոնեության հիմնական և վերջնական նպատակը մարդու հոգու փրկությունն է, իսկ այդ փրկությունն առնչվում է մեր Տեր և Փրկիչ Հիսուս Քրիստոսի անվան հետ, քանզի Նա եղավ այն անձը, Ով Իր ուսերի վրա վրեցրեց համայն մարդկության մեղքերը սեփական արյամբ խաչի վրա քավելու, մարդկությանը փրկելու հանձնառությունը...


Դանիել Խանանյան

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

Հայաստանը, դարերի ընթացքում լինելով առևտրական ճանապարհերի խաչմերուկում և հանդիսանալով բազմաթիվ պատերազմների թատերաբեմ, ենթարկվել է ավերիչ արշավանքների, ընկել է սելջուկ-թուրքերի, թաթար-մոնղոլների և ուրիշ ասպատակողների ոտքի տակ: Ամայանում էին ծաղկուն շրջանները, ժողովուրդը ենթարկվում էր բռնի հարկահանության, կողոպուտի և ահաբեկման: Այս ամենի հետևանքով անկում էր ապրում տնտեսությունը:

²Û¹  å³ï׳éáí   ͳÕÏáõÝ  ßñç³ÝÝ»ñ  ³Ù³Û³ÝáõÙ ¿ÇÝ:´éÝÇ  ѳñϳѳÝáõÃÛ³Ý,ÏáÕáåáõïÇ ¨  ³Ñ³µ»ÏÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ۳ݠ ѻ勉Ýùáí  ³ÝÏáõÙ ¿ñ ³åñáõÙ  ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ:Ø»Í Ã³÷ ¿ñ ³åñáõÙ   µÝ³ÏÇãÝ»ñÇ  ³ñï³·³ÕïÁ  ѳÛñ»ÝÇùÇó:ØáÝÕáÉÝ»ñÇó  ѳɳÍíáÕÝ»ñÁ   ·³ÕïáõÙ ¿ÇÝ ï³ñµ»ñ  »ñÏñÝ»ñ ¨  ѳٳËÙµíáõÙ` ëï»ÕÍ»Éáí  Ñ³Ûϳϳݠ ·³Õóí³Ûñ»ñ:ÔñÇÙáõÙ ¹»é¨ë   9-ñ¹  ¹³ñáõÙ  ѳëï³ïí³Í  Ñ³Û µÝ³ÏãáõÃ۳ݠ  ß³ñù»ñÁ   ½·³ÉÇáñ»Ý   ³í»É³ÝáõÙ »Ý  14-ñ¹ ¹³ñáõÙ:

²Ûë   ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ   Ýñ³Ýù    ½µ³ÕíáõÙ   ¿ÇÝ    ³é¨ïñáí:1799à  Ññ³ï³ñ³ÏíáõÙ   ¿   ϳÛë»ñ³Ï³Ý   Ññáí³ñï³ÏÁ, áñáí  Ñ³Û»ñÁ    ëï³ÝáõÙ  »Ý  ¹³í³Ý³ÝùÇ   ëå³ïáõÃÛáõÝ  ¨   ¹³ï³ñ³Ý   ÑÇÙÝ»Éáõ    ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ:

14-15-ñ¹  ¹³ñ»ñáõÙ  ·³ÕáõÃÝ»ñ »Ý Ó¨³íáñíáõ   ´³ÉϳÝÝ»ñáõÙ   ¨ ´áõÉÕ³ñdzÛáõÙ,áñï»Õ  ѳۻñÁ   ½µ³ÕíáõÙ ¿ÇÝ   ³ñí»ëï³·ÇïáõÃÛ³Ùµ` áëÏ»ñãáõÃÛáõÝ,åÕÝÓ³·áñÍáõÃÛáõÝ,¹³ñµÝáõÃÛáõÝ:

1853-1856Ãà ÔñÇÙÇ  å³ï»ñ³½ÙÇó   Ñ»ïá   ³ñ¨Ùï³Ñ³Û    ëïí³ñ  ½³Ý·í³ÍÝ»ñ  ·³ÕÃáõÙ »Ý   ´áõÉÕ³ñdz:

1912à  ´³ÉϳÝ۳ݠ  å³ï»ñ³½ÙÇÝ   Ù³ëݳÏóáõÙ  »Ý ݳ¨  ѳۻñ: ´áõÉÕ³ñdzÛáõÙ  ·ïÝíáÕ   г۠  ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý   Ñ»ñáë    ²Ý¹ñ³ÝÇÏÁ    ëï»ÕÍáõÙ  ¿   ϳٳíáñ³Ï³Ý   í³ßï, áñÇ  ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙÁ  ջϳí³ñáõÙ  ¿   ¶³ñ»·ÇÝ   ÜŹ»ÑÁ   ¨   Ù³ëݳÏóáõÙ   ¿   鳽ٳϳݠ  ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ:

13-14-¹¹   Ó¨³íáñíáõÙ   ¿    Ȼѳëï³ÝÇ   ·³Õïûç³ËÁ: гۻñÇÝ  ïñíáõÙ  ¿   ¹³í³Ý³ÝùÇ  ¨   ïÝï»ë³Ï³Ý   ·áñÍáõÝ»áõÃ۳ݠ  ³½³ïáõÃÛáõÝ: Üñ³Ýù   ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝ  ¿ÇÝ   ³ÝóϳóÝáõÙ   Çñ»Ýó  ûñ»ÝùÝ»ñáí:

17-¹³ñáõÙ   ÑÇÙÝáõÙ   »Ý   ѳÛϳϳݠ  ïå³ñ³Ý:

²Ùëï»ñ¹³ÙÁ`,   ÉÇÝ»Éáí   ųٳݳÏÇ   Ëáßáñ   ݳí³Ñ³Ý·ÇëïÝ»ñÇó   Ù»ÏÁ, ¹³éÝáõÙ  ¿   ³é¨ïñ³Ï³Ý   ѳۻñÇ    ³å³ëï³ÝÁ  ¨   14-16¹¹   Ó¨³íáñí³Í   ·³ÕÃáç³ËÁ  1660Ã-ÇÝ   ÑÇÙÝáõÙ   ¿   ѳÛϳϳݠ  ³é³çÇÝ  ïå³ñ³ÝÁ:

19-ñ¹  ¹³ñÇ  Ï»ë»ñÇÝ, èáõÙÇÝ³Ï³Ý   å»ïáõÃ۳ݠ ٻ砠 Øáɹáí³ÛÇ  ¨   ì³É³ùdzÛÇ  ÙdzíáñáõÙõó  Ñ»ïá, ï»ÕÇ   ѳۻñÇÝ   Çñ³íáõÝù  ¿  ïñíáõÙ  áõݻݳÉáõ  ϳÉí³ÍùÝ»ñ,  ëï³Ý³Éáõ  ³½Ýí³Ï³Ý    ïÇïÕáëÝ»ñ,  Ù³ëݳÏó»Éáõ   ù³Õ³ù³Ï³Ý  ÏÛ³ÝùÇÝ: 1880Ã-ÇÝ  г۳ëï³ÝáõÙ   ëÏëí³Í  ëáíÇ   ųٳݳϠ  èáõÙÇݳѳۻñÝ   û·ÝáõÙ   »Ý   ѳÛñ»Ý³ÏÇóÝ»ñÇÝ:

16-17¹¹ ѳۻñÁ   ѳëï³ïíáõÙ   »Ý  ݳ¨   Ðݹϳëï³ÝáõÙ, áñï»Õ   ·»ñ³½³Ýó³å»ë   ½µ³ÕíáõÙ  »Ý   í³×³é³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ٻ͠ ¹»ñ  ¿  ˳ÕáõÙ  »ñÏñÇ   Ý»ñùÇÝ   ¨    ³ñï³ùÇÝ   ³é¨ïñáõÙ:

гÛϳϳݠ  ѳٳÛÝùÝ»ñÁ   ²Ý·ÉdzÛáõÙ   Ó¨³íáñíáõÙ   »Ý  19-ñ¹  ¹³ñáõÙ:

1870à ѳۻñÁ   سÝã»ëïñáõÙ   ϳéáõóáõÙ  »Ý   »Ï»Õ»óÇ: 1811à ö³ñǽáõÙ  µ³óíáõÙ  ¿  ѳ۳·Çï³Ï³Ý   ³ÙµÇáÝ, 1846Ã-ÇÝ  ÑÇÙݳ¹ñíáõÙ  ¿   Øáõñ³¹Û³Ý  í³ñųñ³ÝÁ:

1850-³Ï³Ý Ãà ÉáõÛë  »Ý  ÁÝͳÛíáõÙ  üñ³Ýëdzѳ۠  ³é³çÇÝ   å³ñµ»ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ:   

1915-1920Ãà ѳÛϳϳݠ   ³½·³ÛÇÝ  ѳÛïÝí»Éáí    ³ÛÉ   »ñÏñÝ»ñáõÙ, ¹³ñӳݠ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ, Ýñ³Ýù  ѳÛñ»Ý³½ñÏí»óÇÝ:

Èá½³ÝÇ  ÏáÝý»ñ³ÝëáõÙ  ã»Õ۳ɠ ѳÛï³ñ³ñí»ó  ê¨ñÇ  å³Ûٳݳ·ÇñÁ,áñÁ  ϳñáÕ ¿ñ  Ù»Õٻɠ ·³ÕóϳÝáõÃ۳ݠ íÇ׳ÏÝ  áõ  Çñ³Ï³Ý³óݻɠ Ýñ³Ýó  í»ñ³¹³ñÓÁ  Ñ³Ûñ»ÝÇù:

1922à ÜáÛ»Ùµ»ñÇÝ  гÛϳϳݠ ѳñóÁ  ÷á˳ñÇÝí»ó  гÛϳϳݠ ûç³Ë  ëï»ÕÍ»Éáõ  ³é³ç³ñÏáí, ÇëÏ  1923à ÐáõÉÇëÇ  24-ÇÝ  ÏÝùí³Í   Èá½³ÝÇ   å³Ûٳݳ·ñáõÙ  áãÇÝã  ãÝßí»ó  ѳۻñÇ  Ù³ëÇÝ:

²Ûë  áñ³Ï³å»ë   Ýáñ  ·³Õ³÷³ñÁ  ѳ۠ Çñ³Ï³ÝáõÃ۳ݠ Ù»ç  ëï³ó³í  ¦ê÷Ûáõéù§ ³Ýí³ÝáõÙÁ:

2-ñ¹  ³ß˳ñ³ÑÙ³ñïÇó  Ñ»ïá  1947-1951ÃÃ-ÇÝ ²ØÜ  ·³Õûó  4500 ѳۻñ, áíù»ñ  é³½Ù³·»ñÇÝ»ñ  ¿ÇÝ  ϳ٠ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ  ÙÇáõÃ۳ݠ ·ñí³Í  ï³ñ³ÍùÝ»ñÇó  ܳóÇëï³Ï³Ý   ¶»ñÙ³Ýdz  ³ñï³ùëí³ÍÝÝ»ñ: ¼·³ÉÇ  Ãíáí  Ñ³Û»ñ  ·³ÕûóÇÝ  γݳ¹³ ¨  ²íëïñ³Édz  ²ñ¨»É۳ݠ ºíñáå³ÛÇó  ¨  âÇݳëï³ÝÇó, áñï»Õ  Çß˳ÝáõÃÛáõÝ   »Ï³Í  ÏáÙáõÝÇëïÝ»ñÝ  ³ÝÑݳñ  ¿ÇÝ  ¹³ñÓñ»É  ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ  ÏÛ³ÝùÁ: 1950-³Ï³Ý  Ãà í»ñç»ñÇÝ  ѳۻñÁ   ³ñï³·³ÕûóÇÝ   º·ÇåïáëÇó,  Æñ³ÝÇó, êÇñÛ³Çó, Èǵ³Ý³ÝÇó  ¨  ѳëï³ïí»óÇÝ   Þí»¹Ç³ÛáõÙ, ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ, ÐáɳݹdzÛáõÙ, üñ³ÝëdzÛáõÙ  ¨ ³ÛÉ  »ñÏñÝ»ñáõÙ:

19-ñ¹  ¹³ñÇ  í»ñçÇÝ   ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇó   ëÏë³Í, Ãáõñù  ³½·³ÛݳÙáɳϳݠ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ  Ñáï¨áճϳÝáñ»Ý   Ï»Ýë³·áñÍáõÙ  »Ý  å³ÝÃáõñù³Ï³Ý  ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ` Ýå³ï³Ï   áõݻݳÉáí   ѳ۳ó÷»É   г۳ëï³ÝÁ  ¨  ó»Õ³ëå³ÝáõÃ۳ݠ »Ýóñϻɠ  ѳۻñÇÝ: 1915à »ñÇïÃáõñù³Ï³Ý  í³ñã³Ï³ñ·Ç  Çñ³Ï³Ý³óñ³Í  ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³ÝÁ  ½áÑ  »Ý  ¹³éÝáõÙ  1,5ÙÉÝ   ѳۻñ:

²ñ¨Ùï³Ñ³ÛáõÃ۳ݠ áñáß³ÏÇ   Ù³ëÁ  ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿  ÷ñÏí»É ` ·³ÕûÉáí   ²ñ¨»É۳ݠ г۳ëï³Ý, èáõë³Ï³Ý  γÛëñáõÃÛáõÝ, ²Ù»ñÇϳ, Ø»ñÓ³íáñ  ²ñ¨»Éù,  ºíñáå³:

1918à ѳۻñÁ  í»ñ³¹³éÝáõÙ  »Ý  ѳÛñ»ÝÇù` ³½³ï³·ñí³Í  ÎÇÉÇÏdz, ë³Ï³ÛÝ  1921Ã-ÇÝ  üñ³ÝëdzÛÇ` ³ÛÝ   ù»Ù³É³Ï³ÝÝ»ñÇÝ  ѳÝÓÝ»Éáõó  Ñ»ïá, ÎÇÉÇÏdzݠ ѳ۳ó÷íáõÙ  ¿:

Àëï   ¦Ð³Û³ëï³ÝÇ  Îáñݳϧ,¦ÜÛáõ-Úáñù,1923  ѳٳñ`3,25§å³ñµ»ñ³Ï³ÝÇ, ï³ñµ»ñ  »ñÏñÝ»ñáõÙ  ѳëï³ïí³Í  ѳۻñÇ  ÃÇíÁ  ϳ½ÙáõÙ  ¿ñ` 

1.êÇñÛ³ÛáõÙ` 150.000

2.²ØÜ,γݳ¹³,ȳïÇݳϳݠ ²Ù»ñÇϳ` 128.000

3.ÎÇåñáë`79.000

4.ä³ñëϳëï³Ý` 50.000

5.èáõÙÇÝdz, îñ³ÝëñÉí³Ýdz ` 43.000

6.ºíñáå³` 36.000

7.º·Çåïáë, êáõ¹³Ý` 28.000

Àëï  ï³ñµ»ñ  ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ   ·³ÕáõÃÝ»ñáõÙ   µÝ³ÏíáÕ   ѳۻñÇ  ÃÇíÁ   ï³ï³ÝíáõÙ  ¿ñ  800.000-Çó   1ÙÉÝ-Ç   ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ:

1988à  ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ   ²¹¨µ»ç³ÝÇ   Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ  µéÝÇ  ï»Õ³Ñ³Ý»óÇÝ   400.000  ѳۻñÇ  ¨  ³ñï³ùë»óÇÝ  èáõë³ëï³Ý, г۳ëï³Ý` ò»Õ³ëå³ÝáõÃ۳ݠ »ÝóñÏ»Éáí  êáõÙ·³ÛÇïÇ,  ´³ùíÇ  ѳۻñÇÝ:

1990-³Ï³Ý Ãà  ѳ۳ëï³ÝÇó   ³ñï³·³Õï»ó   ³í»ÉÇ  ù³Ý  1.ÙÉÝ  ѳ۠ ¹»åÇ  èáõë³ëï³Ý,  ²ØÜ,  ºíñáå³:²ÛÅÙ  èáõë³ëï³ÝáõÙ  ³åñáõÙ  ¿  2 ÙÉÝ,  ²ØÜ-áõÙ  1ÙÉÝ,  ìñ³ëï³Ý, üñ³Ýëdz   450.000,   àôÏñ³ÇݳÛáõÙ  130.000,  Èǵ³Ý³Ý, êÇñdz, ²ñ·»ÝïÇݳ, γݳ¹³, ²íëïñ³Édz  70-80.000  ѳۻñ:

1988à ¸»Ïï»Ùµ»ñÇ  7-ÇÝ êåÇï³ÏÇ  »ñÏñ³ß³ñÅÇó  ³ÝÙÇç³å»ë  Ñ»ïá  ê÷Ûáõéù³Ñ³ÛáõÃÛáõÝÁ  ëÏë»ó   Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý   û·ÝáõÃ۳ݠ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ  г۳ëï³ÝÇÝ:²Ýϳ˳óáõÙÇó  Ç  í»ñ  ê÷ÛáõéùÝ  û·ÝáõÙ  ¿  г۳ëï³ÝÇ  гÝñ³å»ïáõÃ۳ݠ ¨  È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ  гÝñ³å»ïáõÃ۳ݠ ѳÛñ»Ý³ÏÇóÝ»ñÇÝ,  Ýå³ëïáõÙ  ѳÛϳϳݠ 2  ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ  ϳ۳óÙ³ÝÝ,   áõ    ½³ñ·³óÙ³ÝÁ:

Æñ³Ï³Ý³óÝáõÙ`  ÑÇí³Ý¹³ÝáóÝ»ñÇ, ¹åñáóÝ»ñÇ, ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ  ϳéáõóٳݠ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ,  ³ÛÝå»ë   ¿É  ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ`  ¦Ð³Û³ëï³Ýǧ  ÑÇÙݳ¹ñ³Ù,  ÈÇÝëÇ   ÑÇÙݳ¹ñ³Ù,  Ðúü,  ÐúØ,  ¦²½Ý³íáõñÁ  г۳ëï³ÝÇݧ,  ³ÛÝå»ë  ¿É  ³ÝÑ³ï  µ³ñ»ñ³ñÝ»ñÇ  ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùµ:  

   

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԾԱԳՈՒՄՆ ՈՒ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԾԱԳՈՒՄՆ ՈՒ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ 

Հայ ժողովրդի ծագման վերաբերյալ պատմագիտության մեջ տարբեր տեսակետներ են արտահայտվել: Սակայն անվիճելի փաստ է, որ հայ ժողովրդի մարդաբանական, լեզվական եւ մշակութային ակունքները Հայկական լեռնաշխարհում են: Հայերը պատկանում են եվրոպոիդ ռասայի արմենոիդ (առաջավորասիական) մարդաբանական տիպին,որին հատուկ են կլոր, հետեւամասը տափակ գանգատիպը, ուղիղ, լայն եւ միջին բարձրության ճակատը, կոր քիթը, մուգ մազերն ու աչքերը: Այն համարվում է Առաջավոր Ասիայի հնագույն տիպը, որի մասին վկայում են Հայաստանի, Կապադովկիայի, Կիլիկիայի, Միջագետքի ու Իրանի տարածքում կատարված պեղումները: Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղերից է: Ըստ գիտական նորագույն տեսություններից մեկի` հնդեվրոպական ցեղերի նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն է ու նրա հարակից տարածքը: Ք.ա. 4-3-րդ հազարամյակներում այս տարածքներից պարբերական արտագաղթի հետեւանքով հնդեվրոպական ցեղերը սփռվեցին Եվրոպայից Հնդկաստան ընկած ընդարձակ տարածքներում: Այսպիսով, տարբեր ցեղերից կազմավորվեցին մարդկանց ավելի մեծ եւ կայուն խմբեր` ժողովուրդներ: Այս եղանակով առաջացան հույները, խեթերը, գերմանացիները, պարսիկները, հնդիկները եւ այլն: Նախահայրենիքում մնացած հնդեվրոպական եւ այլ տեղաբնիկ ցեղերի միավորումից ու միաձուլումից ժամանակի ընթացքում կազմավորվեց հայ ժողովուրդը: Այսպիսով, մարդաբանական, լեզվաբանական ուսումնասիրությունների, հնագիտական նյութերի վկայությամբ հայերը հանդիսանում են Հայկական լեռնաշխարհի բնիկները: Հայկական լեռնաշխարհը վաղնջագույն ժամանակներից տարբեր ժողովուրդների կողմից ընկալվել է որպես մարդկության բնօրրան: Հետաքրքիր է մարդկության ծագման Աստվածաշնչյան ավանդությունը, ըստ որի մարդկությունը երկու անգամ էլ, թե Ադամի, թե Նոյի ժամանակ, առաջացել է Հայկական լեռնաշխարհում: Այս տեսակետի համար հիմք է ծառայում Աստվածաշնչի Ծննդոց գրքում նկարագրված երկրային դրախտի գտնվելու վայրը, որտեղից բխում էին չորս գետեր` Փիսոնը, Գեհոնը, Տիգրիսը եւ Եփրատը: Փիսոն եւ Գեհոն գետերը նույնացվում են Ճորոխի ու Արաքսի հետ: Իսկ Նոյը, ինչպես գիտենք, ջրհեղեղից հետո հանգրվանեց Արարատի վրա: Աշխարհի հնագույն` շումերական, աքքադական, բաբելոնական էպոսները նույնպես վկայում են, որ համաշխարհային ջրհեղեղից փրկված մարդը ապաստանել է Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում: Ինչպես տեսնում ենք, հնագույն աղբյուրները վկայում են Հայաստանի տարածքից մարդկության եւ քաղաքակրթության տարածման մասին: Այդ մասին են վկայում նաեւ XXդ. գիտնականների կողմից կատարված մի շարք լուրջ ուսումնասիրություններ: Ըստ աշխարհահռչակ ակադեմիկոս Ն. Վավիլովի եւ այլ գիտնականների ուսումնասիրությունների վաղ անասնապահական եւ երկրագործական գյուտերը (հացահատիկային բույսեր եւ խաղողի տեսակներ, թանկարժեք քարեր, օբսիդիան կամ վանակատ, պղինձ, երկաթ եւն) եւ նրանց մշակման կենտրոնները եղել են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում: Իսկ Ու. Օլկոտտի կարծիքով` Ք.ա. III հազարամյակում Հայկական լեռնաշխարհում եւ Փոքր Ասիայում են սկիզբ առել երկնակամարի 12 կենդանակերպ համաստեղությունների մասին գաղափարը, դրանց անունները եւ արեգակնային օրացույցը: Հնդեվրոպական ցեղերի տրոհումից հետո ստեղծվեցին առաջին հայալեզու ցեղային պետական կազմավորումները, որոնք հետզհետե վերածվեցին համեմատաբար կայուն պետականությունների: Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում դեռեւս ամենահին ժամանակներից առաջ են եկել տարբեր պետական կազմավորումներ, որոնք նպաստեցին հայ ժողովրդի նախնիների քաղաքական հասունացմանը եւ ձեւավորմանը որպես ազգ: Այդ իշխանությունների, ցեղային միությունների ու փոքր թագավորությունների միավորումից հետագայում առաջ եկան առաջին համահայկական թագավորությունները: Ըստ հայկական ավանդության Ք.ա. III հազարամյակի սկզբին է կազմավորվել հայ ժողովուրդը, որի նախահայրն է համարվում Հայկ Նահապետը: Ք.ա. 2492թ. օգոստոսի 11-ին Վանա լճի մոտ գտնվող Հայոց ձորում տեղի ունեցած ճակատամարտում Հայկը սպանեց Միջագետքի տիրակալ Բելին, որով ապահովեց մեր երկրի ազատությունն ու անկախությունը: Հետագա դարերում այդ օրը` Նավասարդի 1-ը (օգոստոսի 11) համարվել է հայկական տոմարի սկիզբը: Այդ օրը կազմակերպվել են Նավասարդյան խաղերն ու տոնախմբությունները: Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորված պետական կազմավորումների մասին պահպանվել են մեծ թվով գրավոր վկայություններ: Ամենահին գրավոր հիշատակությունները վերաբերում են շումերական եւ աքքադական էպոսներից հայտնի Արատտա պետությանը, որը գոյություն է ունեցել Ք.ա. 28-27-րդ դարերում: Արատտա անունը Արարատի աղավաղված ձեւն է: է: Շումերները, որոնք համարվում են առաջինը գիր եւ քաղաքակրթություն ստեղծած ժողովուրդներից, Արատտան անվանում էին «սրբազան օրենքների երկիր», որտեղից տարածվել է քաղաքակրթությունը, իսկ իրենք ձեռք են բերել իրենց գիտելիքները: Այն եղել է թեոկրատական պետություն` երկիրը ղեկավարում էր քրմապետը: Հայաստանի տարածքում պետության մասին հաջորդ հիշատակությունը պատկանում է Աքքադի թագավորության հիմնադիր Սարգոնին (Ք.ա. 24-րդ դ.): Ք.ա. 23-րդ դ. Աքքադի թագավոր Նարամ-Սուենը հիշատակում է Արմանի կամ Արմանում երկիրը, որի բնակիչներին կոչում է Հայայի զավակներ կամ Հայա ժողովուրդ: Ք.ա. 15-13-րդ դդ. խեթական արձանագրություններում բազմիցս հիշատակվում է Խեթական թագավորությունից արեւելք գտնվող Հայասա երկիրը: Նրանց սահմանը եղել է Եփրատ գետը եւ ուղիղ գծով ձգվել է մինչեւ Սեւ ծով: Բազմաթիվ պատերազմներ են տեղի ունեցել խեթերի ու Հայասայի միջեւ, որոնք ընթացել են փոփոխակի հաջողություններով: Հայասան, դաշնակցելով Սեւ ծովի հարավ-արեւելյան ափին ապրող կասկերի հետ, նույնիսկ կարողացավ գրավել ու ավերել խեթերի մայրաքաղաք Խաթուսան: Խեթական Սուպիլուլիում թագավորը (1380-1346) դաշինք կնքեց Հայասայի Հուգաննա թագավորի հետ, որին կնության տվեց դստերը: Նրանք ջախջախեցին Միտանի պետությանը, որի հյուսիսային շրջանները միացվեցին Հայասային: Հետաքրքիր է նշել, որ երբ խեթական Թուդհալիա IV թագավորը (1250-1220) մեր երկիրն անվանում է Հայասա, նույն ժամանակ Ասորեստանի արքա Թուկուլթի-Նինուրտան (1243-1221) այն կոչում է Նաիրի: Հավանաբար Ք.ա. 13-րդ դ. Հայասան մասնատվեց մի քանի տասնյակ իշխանությունների, եւ ասորեստանյան թագավորները Հայաստան արշավելիս հանդիպում էին 40, 60 եւ ավելի թագավորների միացյալ դիմադրությանը: Այդ իշխանություններից հայտնի է Սուխմու երկիրը, որի անունով վրացիները Հայաստանը անվանում են Սոմխեթի: Եփրատի աջափնյակում ընկած էր Թեգարամա երկիրը, որն Աստվածաշնչում անվանված է Թորգոմի տուն: Ըստ հայոց ավանդության, Թորգոմը հայ ժողովրդի նախահայր Հայկի հայրն էր: Դրանից հարավ ընկած էր Մելիդ երկիրը (Մալաթիա), որի հարեւաններն էին հարավից` Խաթե երկիրը եւ Ծոփքը: Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արեւմուտքում գտնվող Արմե եւ Ուրմե իշխանություններում բնակվում էր «արմեն» ցեղախումբը, որի անունով են մեզ անվանում տարբեր ժողովուրդներ: Արարատյան դաշտի տարածքում ձեւավորվել էր Էթիունի երկիրը, Գեղարքունիքում` Վելիքուխին, Տայքում` Դիաուխին եւ այլն: Քաղաքականապես մասնատված լեռնաշխարհը Ք.ա. 9-րդ դարում իր իշխանության ներքո միավորեց Վանի կամ Արարատյան թագավորությունը: Ավելի քան երկուսուկես դար գոյություն ունեցած միասնական քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային դաշտը վճռական դեր խաղաց հայ ժողովրդի վերջնական կազմավորման գործում: Վանի պետության բնակչության գերակշիռ հայկական տարրի տարբեր հատվածները հնարավորություն ստացան սերտորեն շփվելու ինչպես միմյանց, այնպես էլ ուրիշ էթնիկական խմբերի հետ: Վանի արքայատոհմի անկման շրջանում հայկական Երվանդական արքայատոհմը հասավ քաղաքական գերիշխանության, որի շնորհիվ հայերը կարճ ժամանակում ձեւավորվեցին որպես միասնական, ընդհանուր պետականություն, լեզու եւ մշակույթ ունեցող ժողովուրդ: